No Country for Old Men

3350170578_b039911fd6_b

Foto : Thomas Dwyer

Wendell: It’s a mess, ain’t it, sheriff?
Ed Tom Bell: If it ain’t, it’ll do till the mess gets here.

“No country for Old Men”(2007) is wat mij betreft een geniale film, wat je noemt een instant classic! Niet alleen heb ik enorm genoten van de meesterlijke vertelling, het visuele vakmanschap en niet te vergeten de acteerprestaties, maar ook van een film die iets meer te bieden heeft… Het stuk dat hieronder volgt is mijn allegorische interpretatie van deze achterliggende betekenis aan de hand van enkele citaten, beelden en een systematische analyse.

*

!!!MAJOR SPOILERS ALERT!!!


De film wordt gekenmerkt door een Coen-achtig oog voor merkwaardige details, één van hun trademarks, alsook door de herkenbaar gort droge humor. Hij leek terug te grijpen naar elementen uit hun vroegere films, ik moest met name denken aan “Raising Arizona” dat zich eveneens voltrekt in een desolaat landschap, maar bijvoorbeeld ook aan “Blood Simple” of zelfs “Fargo”. De gebroeders Coen lijken een voorkeur te hebben voor onherbergzaam woestijngebied en de vreemde uit-een-stuk-gesneden types. Er is echter nog een ander, belangrijkere overeenkomst met “Raising Arizona” en dat is de constante dreiging van een onherroepelijke oerkracht, een ‘naderend onheil’, belichaamd in een duistere motorrijder die de gehele film ‘onderweg is’. Maar “No Country for Old Men” kent natuurlijk ook verschillen met hun eerdere films, zo is het allemaal veel duisterder, grimmiger, zakelijker, zonder muziek, minder kleurrijke typetjes, meer verhaal gericht en het is natuurlijk hun eerste boekverfilming, en wel naar het gelijknamige boek van Cormac McCarthy (2005).

Zoals bij een goede film betaamt is de titel de sleutel, of in ieder geval een goede hint naar de betekenis van een film en de bedoeling van de makers. Dat is bij deze film niet anders. Naar mijn bescheiden mening gaat deze film over de absurditeit van het bestaan: over verandering en de constante worsteling daarmee. De huurmoordenaar Anton Chigurh onnavolgbaar gespeeld door Javier Bardem, symboliseert hierin de dood, het absolute teken van existentiële absurditeit. Deze vormt daarmee onmiskenbaar de kern van de film. Zo schreef Albert Camus de existentialist pur sang, het boek “De Plaag” en in de film wordt Chigurh niet verwonderlijk vergeleken met de bubonic plague. Je zou kunnen zeggen dat hij de personificatie is van de woestheid van het land, of er een verlengstuk van vormt, de film heet tenslotte “No Country for Old Men”. Deze woestheid kunnen we echter zo goed als gelijkstellen aan de dood, aangezien het landschap in deze film uitermate dreigend en mensonvriendelijk overkomt, als een plek voor de stervenden…

Deze gewetenloze huurmoordenaar verschijnt meteen ten tonele als een onverwoestbare natuurkracht en zet de no-nonsense toon voor de rest van de film. Hij is een typisch ‘Coen-brother typetje’, maar dan wel de meest duistere en beste tot nu toe! Chigurh is een forse rijzige man, waarschijnlijk van Mexicaanse origine (de Ander), geheel in zwart gekleed, met een bleek gezicht, een doodse en licht krankzinnige blik, een schrijnend gebrek aan humor en haar dat – uit de mode – rond zijn gezicht valt als ware het een kap. Een unieke, eigenaardige, maar rake visualisering van de dood! Veelzeggender is echter, dat hij in zijn gedragingen welhaast beheerst lijkt te worden door obsessief-compulsieve neigingen, die zich uiten in zijn hang naar orde en rituele handelingen, zoals in het precies openen van deuren en ladeblokken.

2276222395_d68c2176ea

Foto : PeterForret

Daarmee samenhangend, kent Chigurh een vreemd soort plichtsbesef en een ijzeren logica. Het nakomen van zijn belofte (in a perverse sense of justice) om alsnog Carla Jean Moss, de vrouw van de lasser Llewelyn Moss – geweldig gespeeld door Josh Brolin – op te komen zoeken om haar te vermoorden. Misschien heeft hij daar ook op een vreemde manier gelijk in (in a brutal kind of logic), dat Moss haar heeft ‘gebruikt’ door uiteindelijk voor het geld te kiezen in plaats van haar veiligheid. Dit zal Llewelyn’s tragische ondergang worden in de vorm van ‘de Mexicanen’ die eveneens achter het geld aan zitten, als ook de hare in die van Anton Chigurh… We zullen nooit met zekerheid weten of hij haar echt vermoord heeft, alhoewel Chigurh na de ontmoeting veelzeggend zijn laarzen checked.

In de film wordt Chigurh door iedereen gevreesd en lijkt hij hen te confronteren met de (on)zin van hun bestaan. Van de gelaten sheriff Ed Tom Bell die enkel met lede ogen kan toezien, tot de concurrerende huurmoordenaar en ex-leger generaal Carson Wells (Woody Harrelson). Die het dan toch maar voor het geld doet en daarom nog te begrijpen valt, maar die Chigurh niet begrijpen kan, zoals hieronder blijkt:

Anton Chigurh: Let me ask you something. If the rule you followed brought you to this, of what use was the rule?
Carson Wells:
Do you have any idea how goddamn crazy you are?
Anton Chigurh: You mean the nature of this conversation?
Carson Wells: I mean the nature of you.

Chigurh is niet te stoppen, ondanks de heldhaftige pogingen van de protagonist in het eerste stuk van de film, die hem lange tijd een stap voor weet te blijven in deze ijzingwekkende ‘dans met de dood’. Chigurh overleeft zelfs een auto-ongeluk aan het eind van de film! Onverstoord, methodisch en koelbloedig blijft hij Moss op het spoor komen en maakt hij op vaak chirurgische wijze korte metten met allen die stom genoeg zijn hem hierbij in de weg te staan. Zonder een kogel te veel te verspillen en soms zelfs niet eens met een kogel.

Zijn stille alom aanwezigheid en het feit dat hij gewoon terugkeert naar the scene of the crime, alsof ‘de dood daar nog rondwaart’, maken Chigurh in de film tot een bijna bovennatuurlijk personage. Voeg daaraan toe dat hij door niemand die het overleeft direct gezien of herkend wordt (als de dood) en het idee van de Medusa dient zich aan… (Nervous Accountant: “Are you going to shoot me?”. Anton Chigurh: “That depends. Do you see me?”). Ook Ed Tom Bell geeft zich uiteindelijk gewonnen, wanneer hij zich inbeeldt dat zijn einde zich achter de deur bevindt. Dat ‘de dood’, weerspiegeld in de deurknop, hem letterlijk staat op te wachten en het hem allemaal te veel wordt. Waarna hij zich neerlegt bij de veranderde tijden en het feit dat hij daar geen deel meer van uitmaakt. Hij begrijpt het allemaal niet meer. Zoals rituelen met tijd tot cryptische tekens uit een ver verleden verworden of zich juist aandienen als nieuwe puzzels…

ncfom9

Foto : krstn

Al vrij vroeg in de film maken we kennis met Llewelyn Moss, terwijl hij aan het jagen is. Vlak daarvoor zien we Chigurh in een vergelijkbare situatie een automobilist op een even simpele, als gruwelijke wijze met zijn gastank door het hoofd schieten, na de vraag: “Would you hold still, please, sir?”. Net als de automobilist niet door heeft op dat moment de dood recht in de ogen te staren en er al in feite zo goed als geweest is, zo lost Moss de volgende scene een nauwkeurig schot op een even onwetend slachtoffer (in dit geval een antiloop). Dit na in diepe concentratie de woorden “Be still” te mompelen. De link is gelegd. Beiden zijn aan elkaar gewaagd en beiden beschikken over de gelijke koelbloedige, onverstoorbare doelgerichtheid evenals een halsstarrige vastberadenheid.

De jager in de vorm van Moss, wordt vervolgens de (op)gejaagde wanneer de achtervolging om het drugsgeld begint. Als jager en ex-veteraan blijkt Moss uitermate vindingrijk, leeft hij als ware opportunist van moment tot moment en lijkt hij maar al te bekend met de wetten der natuur: het doden of gedood worden en “you stop in the shadow” (denk aan de vele sfeervolle uitgestorven hotels en nachtelijke settings). Hij heet tenslotte niet voor niets ‘mos’, een plantensoort die bekend staat onder vrijwel alle omstandigheden te gedijen. Hij zit nog vol levenslust en durft ‘de dood te trotseren’ en ‘in de ogen te kijken’. Echter wel indirect via de reflectie in het raam, wanneer hij zich na een venijnige schietpartij achter een auto heeft verschanst. Hij weet hierbij Chigurh zelfs te verwonden! Niet te vergeten is Moss een enorme droogkloot, maar met gevoel voor pathos:

Llewelyn Moss: If I don’t come back, tell mother I love her.
Carla Jean Moss: Your mother’s dead, Llewelyn.
Llewelyn Moss: Well then I’ll tell her myself.

Maar het is toch Moss die uiteindelijk verliest… Tenslotte vindt de absurditeit van dit alles dan ook zijn uitdrukking in de even plotselinge, als geruisloze overgang. Van het ene karakter en stemming in de film naar het andere, door Tommy Lee Jones verbluffend gespeelde personage: de sheriff Ed Tom Bell. Dat de hele met adrenaline gevulde eerste helft van de film, op meesterlijke wijze in een totaal ander perspectief plaatst, namelijk dat het allemaal voor niets en betekenisloos was “the money and the drugs”, waarom? Deze ‘grote wending’ vinden we terug in het klein (als mise-en-scene) bij een steeds in de film terugkerende handeling van Chigurh. Een handeling die typerend is voor zijn gehele onbegrijpelijke doen en laten: de genadeloze coinflip. Zoals het leven in een oogwenk ten voor- of nadele van iets besloten is, zo slaat hier ook de film om met de dood van Moss. Zonder verdere verklaringen of verontschuldigingen naar de toeschouwer.

Deze coinflip die de absurditeit in het bijzonder symboliseert en we niet alleen terug zien in het wrede en zinloze gedrag van de moordenaar (over zinloos geweld gesproken: hij moord op basis van een coinflip!), maar ook in de plotselinge voor- en tegenvallers die het leven de personages in de film biedt: het grillige opportunisme. Zoals het geld waarop Moss per toeval stuit, het auto-ongeluk aan het eind, de onzekere verhouding tussen jager en prooi, de onverwachtse dood van Moss en diens vrouw – dat als in een tragedie, onbedoeld uit zijn eigen handelen voortkomt – en de daarmee corresponderende en thematiserende plotselinge overgang/omslag van de film. Dit zijn maar enkele van de belangrijkste voorbeelden.

Het mooiste van de film is dat het allemaal eindigt met een droom van Ed Tom Bell, waarin een ruiter hem tijdens een ongure nacht voorbij rijdt, met een hoorn vol vuur. Ed interpreteert die als volgt: het is zijn vader die verderop een licht aanmaakt, als een baken in de duisternis. Sowieso om een film te eindigen met een droom getuigt van veel lef, maar deze droom is natuurlijk ook weer symbolisch. Paarden symboliseren gebruikelijk de dood (en oorlog) en zeker eentje die voorbij rijdt met een dode in het zadel! Het licht aansteken in de duisternis door iemand die reeds overleden is, lijkt erop te wijzen dat de traditie van vader op zoon – allemaal waren ze tenslotte sheriff, zoals Ed benadrukt – een houvast en dus zingeving kan bieden (zie parallel met Gas Station Proprietor). Zingeving in een uiteindelijk niet te begrijpen loop, of loopje van de geschiedenis. Een geschiedenis die zich hier als een aaneenschakeling van absurditeiten voordoet. Dit alles belichaamd in de ondoorgrondelijke en onophoudelijke Chigurh en misschien het blinde geld… De munt die almaar onderweg is, inhaalt en de schuld vereffent. Chigurh als een Charon of Egyptische doods-god?

Anton Chigurh: Call it.
Carla Jean Moss: The coin don’t have no say. It’s just you.
Anton Chigurh: Well, I got here the same way the coin did.

Natuurlijk refereert de droom in de eerste plaats aan Ed’s naderend einde en gaat hij zijn vader achterna, naar het licht in de duisternis, de kilte van de dood. Een andere mogelijke verklaring zit hem in wat Ellis zei, de grootvader van Ed. Hij zegt in antwoord op Ed’s klaagzang: “Whatcha got ain’t nothin new. This country’s hard on people, you can’t stop what’s coming, it ain’t all waiting on you. That’s vanity.”. Hieruit zouden we kunnen opmaken dat de tijden helemaal niet zo veranderd zijn zoals Ed graag geloven wil – alhoewel daar best iets voor te zeggen valt –, maar dat het land altijd hard is geweest voor diegenen die er leefden (zoals voor zijn overgrootvader in het verhaal dat Ellis hem vertelt). Een land waar mensen niet oud worden, zoals Moss niet oud wordt en een land dat niet geschikt is om oud in te worden, zoals Ed, die het opgeeft. In deze verklaring zou Chigurh nog steeds symbool staan voor de dood, maar de confrontatie met hem, als de ultieme test van het leven! Om te leven moet je om kunnen gaan met verandering en verlies en de dood is degene die deze veranderingen onomkeerbaar inluidt.

2248619251_24a59f0e82_o

Foto : Vicente Alfonso

Al deze zaken lijken er dus op te wijzen dat ‘de absurditeit van het bestaan’ inderdaad het thema van de film is en tevens dat we in het volgen van de twee hoofdpersonages, misschien twee verschillende overlevingsstrategieën voorgeschoteld krijgen – als twee verkeerde zijden van dezelfde munt – hoe hiermee niet om te gaan… Moss is het voorbeeld van iemand die perfect ingespeeld is op de wispelturigheid en wreedheid van het leven en die weet daar, zolang dat hem lukt, zijn munt uit te slaan. Het geld geeft in dit geval ook de hechting met de dood/materie aan. En aan de andere kant, de misschien even impotente als faciliterende houding van de sheriff, die enkel machteloos aan de kant staat en toeziet, als een apathisch toeschouwer. Dat toch ook niet de oplossing kan zijn!

Perseus gebruikte zijn schild om de Medusa te verslaan. In Italo Calvino’s subtiele lezing van deze mythe, staat de verstenende blik van de Medusa voor de dood en de zwaarte van het bestaan en Perseus met zijn gevleugelde schoenen, voor de lichtheid die de creativiteit van de menselijke geest duidt. Maar met name de bescherming die het schild Perseus biedt en de indirecte benadering van ‘de dood’ die het mogelijk maakt (de weerspiegeling ervan) symboliseert deze ‘lichtheid’. Hij slaagt ermee zijn levenslust te bewaren en de dood te overwinnen! Ofwel we moeten op een creatieve en dus indirecte, of gesublimeerde wijze omgaan met de onontkoombaarheid en absurditeit van de dood en het lijden, om zodoende het leven mogelijk en dragelijk te maken.

Beide personages bereiken dit hoge ideaal helaas niet, Ed zinkt weg na zijn ‘confrontatie’ en Moss gaat er juist in op. De keuze tussen head or tail (vechten of vluchten) van Chigurh is uiteindelijk een onmogelijke en onmenselijk, zoals Carla Jean Moss maar al te goed weet. Een mooie ingetogen rol van Kelly Macdonald. Zij staat hier als vrouw voor ‘het levenschenkende’ principe, die deze valse keuze overstijgt en weigert zich daarom te conformeren aan de blinde wetmatigheid van de coinflip. Dit is waarschijnlijk de rede dat we haar niet zien sterven. In dit licht moet ook de scene met de vrouw bij het zwembad begrepen worden, waar water als dubbel-symbool voor leven en dood staat. Waarbij het lijkt alsof het leven nog eenmaal flirt met Moss voor hij sterft… Na deze ontmoeting of confrontatie met de vrouw van Llewelyn ondervindt ‘de dood’ zelf een tegenkracht op het kruispunt, in de vorm van het auto-ongeluk. Het ‘kruis’ slaat natuurlijk terug op de Christelijke overwinning op de dood.

Het onschuldige, oprechte kind op de fiets, ofwel ‘de jeugd’, dat Chigurh na dit ongeluk vrijwillig de hand reikt en hem zijn shirt afstaat, bereikt het ideaal wel! In ieder geval lijkt het kind ‘de dood’ in deze kwetsbare toestand te herkennen, wanneer het wijst op het ‘bot’ dat uit de arm steekt, maar zonder hem hierbij te vrezen! Hoewel de (in eerste instantie geweigerde) geldelijke beloning van Chigurh direct weer lijkt te leiden tot een dispuut tussen de twee jongens. Geld zaait tweedracht? Een gebeurtenis die doet denken aan de drie voorbijgangers eerder in de film, aan de grens, die Moss in toegetakelde toestand juist meer geld afhandig probeerden te maken. En deze keer zegt Chigurh: “Jullie hebben me niet gezien. Toen jullie kwamen was ik al weg”… Alsof er sprake zou zijn van een samenzwering tussen ‘de jeugd’ en ‘de dood’, een kosmisch geheim waarin ze beide delen. Wat zou inhouden dat, binnen de symbolische context van de film, ‘de dood’ in laatste instantie toch verslagen en heropgenomen wordt binnen een betekenisvol geheel, namelijk: een kosmisch drama (of kosmische komedie).

Tot slot wil ik nog wijzen op enkele opmerkelijke en typerende visuele details in de vorm van de pitbulls en monstertrucks die de film zo’n aparte sfeer geven. Evenals ‘de Mexicanen’ die zich aan de rand van het verhaal bevinden als een stel rond razende gekken, of Chtonische krachten. De film speelt zich namelijk af rond de grens van Amerika en Mexico. Tussen leven en dood? Vooral in het begin wanneer Moss op de plek van de mislukte drugsdeal stuit, doemen de monstertrucks op als een kring onheilspellende monolieten, een heidense offerplaats uit een prehistorisch verleden. Even later, wanneer Moss het geld op het spoor komt, worden we getrakteerd op een al even surrealistisch plaatje: In de verte, onder de schaduw van een boom zien we enkel de silhouetten van een paar puntige schoenen, à la de Wizard of Oz. En wanneer hij daar onder de boom het geld vindt, geeft Moss enkel een onderkoeld zuchtje en lijkt hij in zijn gedachten al weer mijlen verder. Een even simpele als doeltreffende illustratie van zijn nuchtere en calculerende aard. Briljant!

2338030547_07571c6e7e

Foto : jaycobs

Maar ook Anton Chigurh kent vele mooie momenten waarin hij schittert, zoals wanneer hij Carson Wells per toeval tegen het lijf loopt. En Wells in zijn hotelkamer na het drie keer overgaan van de telefoon, plotsklaps door het lijf schiet, terwijl hij ondertussen met lichte nieuwsgierigheid richting de rinkelende telefoon kijkt. Vervolgens strekt hij rustig zijn benen uit op het bed (vanwege het bloed op de vloer) en krijgt hij Llewelyn Moss aan de telefoon! Of wanneer hij pontificaal zittend op het toilet, een kogel uit zijn lichaam pulkt. Een ander memorabel moment is, als Moss nog net op tijd een achtervolgende pitbull weet dood te schieten. Na eerst heel verstandig en uiterst koelbloedig, zijn pistool uit elkaar te halen en te drogen na een bloedstollende zwemtocht – bedoeld om zijn sporen te wissen. Zo zijn er nog vele gedenkwaardige momenten te noemen, die allen bijdragen aan een onvergetelijke cinematografische ervaring. Komt het zien, friendo!

The Weapons of Choice: De gastank die geen sporen nalaat (en in de slacht gebruikt wordt) en het opvallende pistool met de gigantische geluiddemper. Beiden zouden ze symbolisch met het thema van de dood gelinkt kunnen worden, zijnde variaties op de laatste (stille) adem? Of het leven dat geen sporen nalaat? Maar wellicht is dit te ver gezocht…


Anton Chigurh: Call it.
Gas Station Proprietor: Call it?
Anton Chigurh: Yes.
Gas Station Proprietor: For what?
Anton Chigurh: Just call it.
Gas Station Proprietor: Well, we need to know what we’re calling it for here.
Anton Chigurh: You need to call it. I can’t call it for you. It wouldn’t be fair.
Gas Station Proprietor: I didn’t put nothin’ up.
Anton Chigurh: Yes, you did. You’ve been putting it up your whole life you just didn’t know it. You know what date is on this coin?
Gas Station Proprietor: No.
Anton Chigurh: 1958
. It’s been traveling twenty-two years to get here. And now it’s here. And it’seither heads or tails. And you have to say. Call it.
Gas Station Proprietor: Look, I need to know what I stand to win.
Anton Chigurh: Everything.
Gas Station Proprietor: How’s that?
Anton Chigurh: You stand to win everything. Call it.
Gas Station Proprietor: Alright. Heads then.
[Chigurh removes his hand, revealing the coin is indeed heads]
Anton Chigurh: Well done.

Anton Chigurh: Don’t put it in your pocket, sir. Don’t put it in your pocket. It’s your lucky quarter.
Gas Station Proprietor: Where do you want me to put it?
Anton Chigurh: Anywhere not in your pocket
. Where it’ll get mixed in with the others and become just a coin. Which it is.


FIN